• 021-46104536

نکات حقوقی در رابطه با حق کپی رایت آثار خارجی برای VOD ها و فعالین صنعت محتوا

نکات حقوقی در رابطه با حق کپی رایت آثار خارجی برای  VOD ها و فعالین صنعت محتوا

مقدمه موضوع

عصر انفجار اطلاعات و پیشرفت فناوری های گوناگون سبب آن گردیده است که استفاده از اینترنت به یک فرهنگ غالب تبدیل شود. تولید محتوای گوناگون و انتشار محتوای موجود بر بستر اینترنت به دیده شدن بیشتر این محصولات منجر گشته است و در کنار آن موجب افزایش ترافیک مصرفی نیز می گردد. در این میان بسیاری از افراد به سمت صنعت تولید و انتشار محتوا رفته اند. از آنجا که ذائقه بسیاری از کاربران با محتوای خارجی هماهنگ است بسیاری از شرکت ها به فکر تهیه محتوای خارجی و ارائه آن افتاده اند. در این میان به دلیل عدم امکان فعالیت شرکت های خارجی تولید کننده اصلی محتوا، پای بسیاری از واسطه ها به این موضوع باز شد. کسانی که مدعی بودند نسبت به آثار خارجی نمایندگی دارند. آیا دریافت حق نمایش و پخش از این افراد در قبال پرداخت مبلغی پول موجب استفاده صحیح می شود؟ آیا اساسا آثار خارجی در ایران مورد حمایت قانونگذار هستند؟ آیا می توان بدون اجازه ناشر اصلی، آثار خارجی را در ایران فروخت؟ آیا دوبله آثار برای فرد حقی ایجاد می کند؟
برای رسیدن به پاسخ سوالات فوق، مقاله حاضر را مطالعه نمایید.

پیشینه بحث و بیان مشکل [بازگشت به فهرست]

ایران همواره در طول تاریخ مهد فرهنگ، ادب و هنر بوده است و در تمام اعصار تاریخی نیز این فرهنگ ها به حیات خویش ادامه داده اند. پس از گذار از دوران سنتی به دوران جدید و عصر اینترنت نیز شاهد بالا بودن میزان استفاده و ترافیک مصرفی برای محتوای صوتی و تصویری در کشور هستیم. تولیدات مختلف هنری در سالهای گذشته رشد فراوانی یافته اند و سرمایه های فراوانی نیز به صنعت سینما، شبکه نمایش خانگی و پلتفرم های رنگارنگ راه یافته اند و بستر فضای مجازی نیز پذیرای انواع و اقسام منتشر کنندگان محتواهای ایرانی و خارجی شد. تکلیف محتوای داخلی با تصویب قانون 1348 حمایت از حقوق مولفان، مصنفان و هنرمندان مشخص است اما با تصویب اصل حمایت سرزمینی از آثار ادبی و هنری، زنگ خطر برای تولید کنندگان محتوای خارجی به صدا درآمد. به زبان ساده اصل حمایت سرزمینی یعنی اینکه قانونگذار از محتوایی حمایت می کند که در سرزمین ایران برای اولین بار منتشر شده اند که این موضوع خود شامل خارج شدن کلیه آثار خارجی از چتر حمایت قانون می شود. در این فرض شرکت های تولید کننده فیلم، سریال و موسیقی در سراسر دنیا تولیدات خویش را به کشورهای دارای اصل حمایت سرزمینی نمی فرستند چرا که در زمان های گذشته که نوار، سی دی و دی وی دی مورد استفاده بود امکان کپی این آثار بیشتر وجود داشت. فی الواقع آنها از ورود به بسیاری از بازار های بالقوه گریزان بودند چرا که معتقد بودند که اگرچه علم، ادب و هنر مرز نمی شناسد و به راحتی از کشوری به کشور دیگر انتقال می یابد، اما حمایت از پدیدآورندگان آثار ادبی-هنری و صاحبان فکر و اندیشه محصور در حوزه صلاحیت قضایی کشوری است که آن آثار یا در آنجا خلق شده اند یا برای اولین بار در آن جا منتشر، پخش، توزیع یا عرضه شده اند و این موضوع خوشایند تولید کنندگان محتوا نبوده است.

قانون حمایت از مولفان، مصنفان و هنرمندان و تعیین تکلیف آثار ادبی-هنری [بازگشت به فهرست]

حال به دقت نگاه کنیم که نظر قانونگذار ایرانی چیست. در واقع قانونگذار در ایران آثار مورد حمایت را از نقطه نظر تشریفات مشروط به شرطی نکرده و تنها چاپ و نشر و اجرا شدن آن را در ایران شرط حمایت اساسی از اثر قرار داده است. به عبارت دیگر قانونگذار به صراحت بیان نموده است که تنها از آثاری حمایت می کند که برای اولین بار در ایران منتشر شده اند که این موضوع وزنه را به سمت حمایت از محتوای داخلی سنگین می کند.  
در ماده 22 «قانون حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان» مصوب 1348 این معیار را اولین نشر، پخش، عرضه یا اجرای اثر در قلمرو سرزمینی ایران دانسته است. اعمال این مقرره موجب می شود که حتی آثاری که توسط اتباع ایرانی خلق شده اند، ولی برای اولین بار در ایران منتشر نشده باشند، از دایره حمایت قانون مذکور خارج باشند. این اصل جنبه سرزمینی دارد یعنی این حمایت فقط در قلمرو کشوری که آن قانون در آنجا اعمال می شود قابل حصول است. محدودیتی که این ماده با تأسی از ویژگی سرزمینی بودن قوانین مالکیت فکری بر پدیدآورندگان آثار بار می کند، از این منظر نیز قابل بررسی است که چنانچه اثر مورد حمایت قانون، در ورای مرزهای کشور، مورد نقض قرار گیرد، این قانون نمی تواند هیچ حمایتی از پدیدآورنده یا دارنده حق اثر نقض شده بنماید.

مقاله پیشنهادی: امتیازات و حقوق قانونی طرح صنعتی برای نوآوران و فناوران

معاهده برن: راه حلی که مورد قبول ایران نیست [بازگشت به فهرست]

کنوانسیون برن یکی از قدیمی ترین کنوانسیون های بین المللی در حمایت از آثار ادبی و هنری است. جالب اینجاست که حتی بعضی از کشورها که مقرراتشان جنبه ی سرزمینی داشته است نیز با عضویت در کنوانسیون برن این معضل را حل نموده اند حال آنکه در کشور ما به واسطه عدم عضویت در کنوانسیون جهانی برن، معضل حمایت از آثار خارجی به چشم می خورد. حال ببینیم برن از چه چیز صحبت می کند.
معاهده برن به طور کلی از موارد زیر حمایت به عمل می آورد:
الف) آثار نویسندگانی که تابعیت یکی از کشورهای عضو را دارا باشد؛ خواه این آثار منتشر شده یا منتشر نشده باشد.
ب) نویسندگانی که تابع کشورهای عضو اتحادیه نیستند اما آثارشان برای اولین بار در یکی از کشورها یا به طور همزمان در یکی از کشورهای عضو و غیرعضو منتشر می شود.
این معیار که در کنوانسیون مزبور به «اصل رفتار ملی» معروف شده است، برای تشویق دولت ها به پیوستن به کنوانسیون و ایجاد فشار توسط نخبگان به کشورها برای این منظور پیش بینی شده است. 
در واقع بر طبق کنوانسیون برن، شما همان حمایتی که از اتباع کشور خود به عمل می آورید را باید به اتباع دیگر کشورهای عضو نیز تسری دهید. بدین معنی، ایران با عضویت در برن باید سازوکارهای حمایتی برای آثار خارجی را در ایران پیاده سازی کند.

معمای حمایت از آثار خارجی در ایران [بازگشت به فهرست]

در هرصورت طبق ماده 22 «قانون حمایت از مولفان، مصنفان و هنرمندان»: «حقوق مادی پدیدآورنده موقعی از حمایت این قانون برخوردار خواهد بود که اثر برای نخستین‌ بار در ایران چاپ یا پخش یا نشر یا اجرا‌ شده باشد و قبلاً در هیچ کشوری چاپ یا نشر یا پخش و یا اجرا نشده باشد».
از ماده فوق چنین برداشت می شود که:
1- شرط مورد بحث تنها برای برخورداری از حقوق مادی است. حقوق معنوی پدیدآورندگان ایرانی و غیرایرانی در هر حال باید رعایت شود.
2- اگر پدیدآورنده ایرانی اثر خود را برای اولین بار در کشوری غیر از ایران «چاپ یا نشر یا پخش و یا اجرا» کرده باشد از حمایت قانون گذار برخوردار نیست و این محرومیت به طریق اولی در مورد پدیدآورنده غیرایرانی اعمال می شود.
3- درصورتی که تبعه بیگانه اثر خود را برای اولین در ایران چاپ یا پخش یا نشر و یا اجرا کند مورد حمایت قانون مذکور است.
همان گونه که بیان گردید حمایت از حقوق معنوی پدیدآورنده اثر ادبی و هنری درحقوق ایران، وابسته به هیچ تشریفاتی نیست. لیكن بر اساس ماده 22 قانون حمایت از حقوق مؤلفان، مصنفان و هنرمندان مصوب 1348، حمایت از حقوق مادی پدیدآورنده اثر منوط به این شرط است که اثر برای نخستین بار در ایران چاپ، پخش، نشر یا اجرا شده و قبلاً در هیچ کشوری چاپ، نشر، پخش یا اجرا نشده باشد. این ماده از حیث تابعیت پدیدآورنده مطلق است و شامل پدیدآورنده ایرانی و خارجی می گردد و تنها آن چه در این ماده اهمیت دارد این است که اثر باید برای نخستین بار در ایران چاپ، پخش، نشر یا اجرا شده باشد. بنابراین در مورد آثاری که پدیدآورنده آن دارای تابعیت خارجی است، حمایت مشروط به وجود عهدنامه یا معامله متقابل نگردیده است. 
در واقع مفهوم مخالف ماده مزبور این است که اثری که برای نخستین بار در ایران چاپ، پخش، نشر یا اجرا نشده، اصولاً قابل حمایت نیست چه پدیدآورنده آن ایرانی یا خارجی باشد. به علاوه، توجه به ملاک سرزمینی برای حمایت از پدیدآورنده در حمایت از اثر ادبی و هنری مورد انتقاد برخی از حقوقدانان قرار گرفته است زیرا حقوق پدیدآورنده اثر مبتنی بر ابداع فكری است و حمایت از اثر بدون توجه به تابعیت باید صورت پذیرد.
برخی از حقوقدانان نیز ضمن اینكه عدم حمایت از آثاری را که برای اولین بار در ایران چاپ، نشر، پخش و اجرا نشده اند، از نظر اصول اخلاقی و ضوابط بین المللی قابل انتقاد دانسته، معتقدند که این امر به ویژه پس از الحاق ایران به سازمان جهانی مالكیت معنوی صحیح نیست. تنها راه غلبه بر ویژگی سرزمینی بودن، انعقاد موافقتنامه های دو یا چندجانبه و پیوستن به معاهدات و کنوانسیون های بین المللی موجود در این زمینه است که متأسفانه علیرغم نیاز مبرم به انجام چنین اقداماتی، ایران تاکنون به عضویت هیچ کنوانسیونی در زمینه حقوق مالکیت ادبی، هنری در نیامده و با وجود انعقاد چندین موافقتنامه دو جانبه با برخی کشورها هیچ یک از آنها جنبه عملی نیافته است.
ضمناً اگرچه یک نظام یکپارچه جهانی در حمایت از حقوق مالکیت فکری وجود دارد که موافقتنامه تریپس اهداف آن را بیان کرده است، اما در صورت اعمال اصول و قواعد حقوق بین الملل خصوصی بر اختلافات مشمول چند صلاحیت در حوزه فناوری های اینترنتی، با چالشهای جدی مواجه می شویم چرا که در فضای بَرخط (آنلاین)، محدودیت های سرزمینی حقوق مالکیت فکری، فرو میریزد و جای خود را به بهره برداری جهانی روزافزون از این حقوق می دهد. مشکل زمانی به وجود می آید که حقوق، در بیش از یک سرزمین، مورد حمایت باشند و قوانین ملی متفاوتی مطرح باشد.

مقاله پیشنهادی: مراحل و شرایط ثبت اختراع در قانون ثبت اختراعات ایران

تضمين حقوق پدیدآورندگان و دارندگان حقوق در رابطه با آثار سينمایی [بازگشت به فهرست]

در حال حاضر حمايت از آثار سينمايی داخلی مشمول قانون حمايت از حقوق مؤلفان، مصنفان و هنرمندان مصوب 1348 مي باشد. حال باتوجه به نظام حقوقی ایران و عدم عضویت ایران در معاهدات برن، رم کپی رایت وایپو و تریپس، چگونه از حقوق پدیدآورندگان آثار سینمایی خارجی در ایران حمایت می شود؟ واقعيت اين است كه عليرغم اينكه قانون سال 1348 آثار سينمايي خارجي را مورد حمايت قرار نمي دهد و با وصف اينكه جمهوري اسلامي ايران عضو كنوانسيون برن نمي باشد و آثار سينمايي متعلق به پديدآورندگان خارجي در قلمرو ايران (جزء در صورت وجود معاهده متقابل ايران با ساير كشورها) قابل حمايت نيست، اما در عمل و در مواردي، حمايت هاي به عمل آمده از آثار سينمايي خارجي در نظام حقوقي ايران فراتر از قانون موصوف مي باشد که می توان آنها را با عنوان الزامات شناخت. اولين چيزي كه در بيان اين الزامات به ذهن متبادر مي شود، عدم الحاق جمهوري اسلامي ايران به كنوانسيون هاي اصلي بين المللي كپي رايت، يعني برن و رم و در نتيجه عدم الزام بهره برداران يا توزيع و تكثيركنندگان به رعايت حقوق خالقان آثار سينمايي خارجي است، اما واقعيت اين است كه ايران پيش از پذيرفتن اين كنوانسيون ها، برخي از الزامات بين المللي را با الحاق به اعلاميه جهاني حقوق بشر و ميثاقين به ويژه ميثاق بين المللي حقوق اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي، انعقاد موافقتنامه هاي دوجانبه و نيز درج در قوانين داخلي پذيرا شده است. مانند موافقتنامه فرهنگي بين ايران و قطر که بر اساس آن، حفظ حقوق مالكيت فكري مؤلفين براساس قوانين و مقررات جاري دو كشور يكي از الزامات دوجانبه بين المللي جمهوري اسلامي ايران است. همچنین تأكيد بر دستيابي به توليدات مشترك فيلم و همكاري در عرضه تجاري و نمايش فيلم هاي سينمايي نيز در بند (ب) ماده 1 موافقتنامه فرهنگي و هنري بين دولت جمهوري اسلامي ايران و دولت آفریقای جنوبی قابل ملاحظه است. همچنین موافقت نامه با قطر نیز منجر به اعمال حمایت هایی گردیده است. همچنین، بسياري از اين الزامات را مي توان در موافقتنامه هاي دو يا چندجانبه ملاحظه نمود كه به نظر ذكر اين تعداد در اين مقاله كافي به مقصود بوده است و بايد ديد در عرصه عمل چقدر به اين تعهدات پايبندي نشان داده شده است.

فعالین صنعت محتوا و الزامات حقوقی [بازگشت به فهرست]

نکته قابل تامل در این ماجرا این است که با رجوع به صفحات سامانه های ویدئویی درخواستی یا همان VOD می توان دید که خیل بی شماری از محتواها در آن قرار دارد. حال با توجه به اینکه آثار خارجی دچار چالش های بی شماری برای حمایت هستند آیا آنها می توانند با خیال راحت اقدام به بارگزای محتوای خارجی نمایند؟
حقیقت ماجرا این است که بسیاری از تولیدات خارجی موجود در این پلتفرم ها در صورتی که سابقا توسط شرکت های دیگر مورد دوبله و تجاری سازی واقع نشده باشند می توانند مورد استفاده قرار گیرند اما در صورت وجود آثار متعلق به دیگران بر روی آثار خارجی نظیر دوبله و زیرنویس، این پلتفرم ها بایستی از این افراد نیز کسب اجازه نمایند و در صورت توافق بر سر سازوکار مالی مشخص، می توانند حقوق پخش این آثار را در بستر VOD به دست آورند.
در رابطه با آثار ایرانی نیز در صورت رضایت تهیه کننده یا موسسه دارای حقوق مالکانه در فیلم، استفاده از آنها بلامانع می باشد در غیر اینصورت ممکن است خسارات زیادی بر این پلتفرم ها وارد شود که این امر لزوم استفاده از متخصصین حقوق مالکیت فکری را برای این پلتفرم ها دو چندان می کند.

مقاله پیشنهادی: حقوق و امتيازات مادی مخترع در نظام حقوقی ايران

جمع بندی و نتیجه گیری [بازگشت به فهرست]

به رغم متون قانونی فوق، با توجه به مبانی فقهی یاد شده برای حمایت از آثار ادبی و هنری، تشریفات مورد بحث (چاپ، پخش، نشر یا اجرا و تولید و توزیع برای نخستین بار در ایران) به شكل موجود، از پشتوانه استدلالی محكمی برخوردار نیست. البته ممكن است تشریفات مزبور مبتنی بر مصلحت اندیشی قانون گذار تلقی شود لیكن باید گفت که مقررات مزبور درهرحال مصلحت آمیز نیست بلكه بعضاً تبعات نامطلوبی دربر دارد. به عنوان نمونه، چنان چه یكی از اتباع ایران کتابی تألیف و برای نخستین بار در خارج از کشور آن را منتشر نماید و یا نرم افزار رایانه ای را برای نخستین بار در خارج تولید کند و پس از آن اقدام به تكثیر و توزیع آثار مزبور در ایران بنماید، بر اساس مقررات فوق، از هیچ گونه حمایتی برخوردار نخواهد بود. البته به نظر می رسد منوط نمودن حمایت به رفتار متقابل، تأمین کننده مصالح ملی و تدبیری شایسته برای حمایت از آثار ادبی و هنری ایرانیان در خارج از کشور است. به ویژه اینكه سخن از حمایت مالی از آثار است و حمایت معنوی بدون هیچ گونه قیدی صورت می گیرد. از آن جایی که مشروعیت لزوم حمایت از آثار ادبی و هنری مبتنی بر بنای عقلا و عرف می باشد و مبانی مزبور حمایت بدون تشریفات را نیز ایجاب می نماید، بنابراین اصل حمایت بدون تشریفات منطقی تر به نظر می رسد و جا دارد تا قانونگذار نگاهی دوباره به این نگرانی و موضوع داشته باشد. 
به علاوه در خصوص فیلم وسریال هایی که در وبسایت Netflix پخش می شود و به طور همزمان در ایران هم پخش می شود نظام حقوق مالکیت فکری ما دراین خصوص سکوت پیشه کرده است و دلیل آن هم تصویب قانون در سال 1348 می باشد و اگر بخواهیم صرفاً دیدگاه خشک و نص محور نسبت به این مورد داشته باشیم باتوجه به ماده 22 قانون 1348 نمی توان از این آثار حمایت کرد زیرا قانون گذار در زمان تصویب این قانون کاربرد اینترنت در این فضا را نادیده گرفته است. اما با دیدگاه امروزی و با درنظر گرفتن اینکه امروزه استفاده از اینترنت در گستره جهان کاملا فراگیر و همگانی شده است نمی توان این دیدگاه قانون را مورد قبول دانست چرا که اصلا بازخورد و نتیجه مطلوبی ندارد، لذا مقتضیات این دوره از ارتباطات آنلاین و جهانی ایجاب می کند که آثاری مانند سریال ها و تولیدات آنلاین پلتفرم های مستقل که به صورت بر خط منتشر می شوند باید در ایران قابل حمایت باشند که در این راستا با توجه به سکوت قانون گذار به نظر می رسد که نیاز به اصلاح قانون بیش از پیش احساس می شود تا بلکه نظام حقوقی کشور ما نیز همسو با دیگر نظام های حقوقی بتواند از این آثار به نحو مطلوب و موثر حمایت نماید.
در صورتی که در رابطه با موضوع محتوا، نشر و کلیه مباحث حقوقی مرتبط با مالکیت های فکری نیاز به مشاوره حقوقی یا وکیل متخصص این حوزه دارید می توانید با شماره تلفن 02146104536 تماس حاصل نمایید تا کارشناسان ما ترتیب یک قرار ملاقات دوستانه را دهند. همچنین به شما توصیه می کنیم تا با مراجعه به دپارتمان حقوق مالکیت فکری و حقوق رقابت، قسمت مالکیت ادبی و هنری خدمات مرتبط با کپی رایت را انتخاب نمایید تا زمینه ساز ارتباط متخصصان موسسه حقوقی پایاداد با خود شوید.

درخواست وقت مشاوره: دپارتمان حقوق مالکیت فکری و حقوق رقابت، مالکیت ادبی و هنری


نویسندگان مقاله:
دکتر محمدباقر اصغری آقامشهدی
مدیر حفاظت از مالکیت فکری و صیانت از داده سازمان تنظیم مقررات فضای مجازی
عضو شورای مرکزی اجرایی پایاداد

نسترن لرستانی
کارشناسی ارشد حقوق مالکیت فکری | دانشگاه شهید بهشتی تهران 

منابع [بازگشت به فهرست]

1- عباسی، محمود؛ معین اسلام، محمد؛ اکرمی، فروزان؛ جایگاه و چالشهای ایران در حمایت بین المللی از حقوق مالکیت آثار ادبی و هنری، فصلنامه حقوق پزشكی، ویژه نامه حقوق مالکیت فکری 1394
2- حيدری، لادن؛ هداوند، مهدي، وضعيت نمايش آثار خارجي در نظام حقوقي ايران، فصلنامه حقوق پزشكي، ویژه نامه حقوق مالکیت فکری 1392
3- اسماعیلی، محسن، آثار مورد حمایت در حقوق مالکیت های ادبی و هنری ایران و شرایط آن، فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق، شماره 28، زمستان 1384
4- محسني، سعيد؛ قبولي درافشان، سيد محمدمهدی، حمايت بدون تشريفات از حقوق ادبي وهنری؛ مطالعه تطبيقي در حقوق فرانسه، ايران و فقه اماميه، پژوهشنامه حقوق اسلامي، سال چهاردهم، شماره دوم (پياپي 38)، پاييز و زمستان 1392، ص 121-150

موسسه حقوقی در غرب تهران


انتشار: 1398/12/07
Shortcut keys: Prev=Right , Next=Left
شما می‌توانید نظرات خود را درباره این مطب در فرم زیر ارسال نمایید.
نظری ثبت نشده است شما اولین نفری باشید که درباره مطلب فوق اظهارنظر کنید.
  • 021-46104536
  • info@payadaad.com
  • تهران: همت غرب سردار جنگل نبش کوچه کاظمی پلاک 41 واحد 11
من رو از جدیدترین اخبار و رویدادها مطلع کن
نقشه گوگل پایاداد
تمام حقوق این سایت متعلق به موسسه حقوقی پایاداد است.